Pytania i odpowiedzi

Dlaczego potrzebne są działania na poziomie UE w związku z przedmiotami jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych?

Istnieje wiele powodów, dla których trzeba podjąć działania związane z przedmiotami jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych:

  1. To kwestia dotycząca środowiska. Odpady morskie to główny problem w Europie, który przyczynia się do zanieczyszczenia środowiska morskiego; generuje również koszty dla społeczeństwa – od sprzątania plaż i wpływu na turystykę, po potencjalne zagrożenia dla zdrowia. Te koszty pokrywane są w takim samym stopniu z budżetu prywatnego, jak i publicznego. Dlatego trzeba zająć się kwestią przedmiotów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych, które łatwo stają się odpadami i często wymykają się z programów wywozu śmieci, ostatecznie stanowiąc ponad połowę zanieczyszczeń w morzu.
  2. To kwestia związana z jednolitym rynkiem, ponieważ coraz więcej państw członkowskich UE oraz władz lokalnych podejmuje indywidualne działania, by zakazać użytkowania różnego rodzaju przedmiotów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych, podczas gdy ruchy obywatelskie mają na celu redukcję stosowania konkretnych rodzajów produktów. Ryzyko powstania podziałów jest realne, dlatego szanse muszą być wyrównane.
  3. To szansa ekonomiczna, by wprowadzić innowacje i zastąpić najbardziej szkodliwe tworzywa sztuczne jednokrotnego użytku bardziej nowatorskimi rozwiązaniami lub modelami biznesowymi – na przykład korzystając z przewodnictwa UE w dziedzinie bioekonomii lub ustalając systemy kaucji i ponownego użytkowania, jednocześnie tworząc lokalne miejsca pracy. To działanie legislacyjne zapewni przejrzystość oraz ekonomię skali niezbędną dla inwestycji i innowacji na Jednolitym Rynku.
  4. Wsparcie obywateli. Obywatele UE są świadomi problemu i chcą podjęcia działań. Według ostatniej ankiety Eurobarometr 87% Europejczyków martwi się o wpływ plastiku na środowisko; 74% martwi się o jego wpływ na ich zdrowie; 94% uważa, że produkty powinny być projektowane w sposób umożliwiający ich recycling; taki sam odsetek ankietowanych sądzi, że należy zredukować liczbę plastikowych opakowań wykorzystywanych w przemyśle i sprzedaży detalicznej.

Dlaczego Komisja proponuje nową Dyrektywę, by rozwiązać problem odpadów morskich?

Ponad 80% odpadów morskich to tworzywa sztuczne. Komisja Europejska zaproponowała nowe zasady ogólnoeuropejskie, które dotyczą 10 produktów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych najczęściej znajdowanych na europejskich plażach i w morzach, a także zagubionych i porzuconych narzędzi połowowych. Te produkty to największa część problemu. Łącznie stanowią 70% wszystkich odpadów morskich.

By rozwiązać ten problem Komisja stworzyła obszerny zbiór środków zapobiegawczych. Dyrektywa o produktach jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych jest integralną częścią szerszych działań określonych w strategii w dziedzinie tworzyw sztucznych oraz ważnym elementem planu działania dotyczącego gospodarki o obiegu zamkniętym. Za pośrednictwem tej propozycji Europa realizuje swoje zobowiązania na poziomie globalnym, by rozwiązać problem odpadów trafiających do mórz z tego kontynentu.

W jaki sposób Dyrektywa wpłynie na odpady morskie?

Wdrożenie tej propozycji ma na celu zmniejszenie o połowę zanieczyszczenia spowodowanego przedmiotami jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych, co pozwoli uniknąć strat w środowisku, które w przeciwnym razie wyniosą 223 miliardy euro do 2030 r. Pomoże również uniknąć emisji równowartości 3,4 milionów ton CO2 do 2030 r.

Ta propozycja niesie za sobą również korzyści ekonomiczne; zastąpienie przedmiotów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych bardziej innowacyjnymi alternatywami może pomóc w utworzeniu do 30 000 miejsc pracy dzięki przewodnictwu UE w dziedzinie bioekonomii.

Jakie są główne elementy propozycji Komisji?

Ta inicjatywa dotyczy bezpośrednio dziesięciu produktów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych najczęściej znajdowanych na plażach UE; a także porzuconych, zagubionych lub wyrzuconych narzędzi połowowych, które łącznie stanowią 70% wszystkich odpadów morskich. Propozycja skupia się na głównych przyczynach problemu. Oznacza to przyglądanie się, w jaki sposób te przedmioty są produkowane, dystrybuowane, użytkowane przez przedsiębiorstwa i konsumentów oraz wyrzucane, a także jak niektóre z nich trafiają na plaże, do mórz i oceanów.

Proponowane są następujące działania zapobiegawcze:

  • Zakaz wykorzystywania tworzyw sztucznych lub elementów z tworzyw sztucznych w konkretnych produktach takich jak plastikowe patyczki kosmetyczne, sztućce, talerze, słomki, mieszadełka do napojów i patyczki do balonów – wszystkie te produkty muszą być wytwarzane w całości z surowców bezpieczniejszych dla środowiska.
  • Cele związane ze zmniejszeniem zużycia: państwa członkowskie będą musiały zmniejszyć wykorzystanie plastikowych kubków oraz pojemników na żywność.
  • Obowiązki producentów, którzy będą musieli częściowo pokrywać koszty zarządzania odpadami i sprzątania oraz podejmowania działań zwiększających świadomość dotyczącą przedmiotów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych.
  • Cele dotyczące zbierania odpadów: państwa członkowskie będą zobowiązane do zebrania 90% jednorazowych butelek plastikowych na napoje do 2025 roku, na przykład poprzez zastosowanie systemu kaucji;
  • Wymogi dotyczące oznakowania: niektóre produkty będą musiały zawierać informacje na temat sposobu usuwania odpadów oraz wpływu produktu na środowisko, a także o obecności plastiku w produktach.
  • Działania zwiększające świadomość: państwa członkowskie będą zobowiązane do zwiększania świadomości konsumentów na temat negatywnego wpływu przedmiotów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych oraz narzędzi połowowych, a także na temat systemów ponownego ich wykorzystania i opcji zarządzania odpadami dla wszystkich tych produktów.
Single-use plastics impact assessment

W jaki sposób Komisja zidentyfikowała wybrane produkty?

Propozycja skupia się na 10 przedmiotach jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych najczęściej znajdowanych na plażach, które reprezentują 86% jednorazowych przedmiotów plastikowych na plażach oraz około połowę wszystkich odpadów morskich z tworzyw sztucznych.

Wspólne Centrum Badawcze Komisji Europejskiej zebrało i przetworzyło dane w kontekście wprowadzenia Dyrektywy Ramowej w sprawie Strategii Morskiej, bazując na danych o odpadach morskich zgromadzonych podczas czterech regionalnych konwencji morskich oraz przez grupę techniczną. Zastosowano w 2016 roku reprezentatywną próbę składającą się 276 plaż w 17 państwach członkowskich oraz 4 mórz regionalnych. Zaobserwowano 355 671 przedmiotów, które oceniono pod kątem częstości ich występowania. W wynikach uwzględniono inne metody monitorowania oraz podsumowano, że 10 najczęściej znajdowanych przedmiotów nie uległo zmianie na przestrzeni lat ani na różnych terenach nadmorskich.

Jakie 10 produktów wybrano?

Produkty z tworzyw sztucznych, na których skupiła się Komisja to: patyczki kosmetyczne, sztućce (łącznie z talerzami, słomkami i mieszadełkami), balony i patyczki do balonów, pojemniki na żywność, kubki na napoje (łącznie z pokrywkami), butelki i pojemniki na napoje, niedopałki papierosów, torebki plastikowe, opakowania po chipsach i słodyczach, chusteczki nawilżane i środki higieny osobistej, a także narzędzia połowowe.

Jaki jest kontekst prawny propozycji?

W 2015 roku pakiet dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym zawarł propozycję modernizacji legislacji związanej z odpadami, a instytucje europejskie osiągnęły porozumienie w tej sprawie w grudniu 2017 r. Nowe działania legislacyjne zawierają ogólne założenia dotyczące przeciwdziałania powstawaniu odpadów i zaśmiecaniu mórz.

16 stycznia 2018 roku Komisja przyjęła „Europejską Strategię dot. Tworzyw Sztucznych w Gospodarce o Obiegu Zamkniętym", w której uznano, że odpady w morzach nadal stanowią problem oraz że tworzywa sztuczne są istotnym źródłem zanieczyszczeń. W swoim planie działania potwierdza ona, że potrzebne jest podjęcie dodatkowych czynności związanych z narzędziami połowowymi, wraz z rozszerzoną odpowiedzialnością producenta i/lub systemami kaucji.

Rozporządzenie o Wspólnej Polityce Rybołówstwa zawiera działania zaradcze dotyczące odzyskiwania i zgłaszania zagubienia narzędzi połowowych oraz wymóg oznaczania narzędzi połowowych. Europejski Fundusz Morski i Rybacki (EFMR) pozwala państwom członkowskim wspierać finansowo zbieranie odpadów morskich oraz inwestować w portowe urządzenia odbiorcze.

Propozycja legislacyjna Komisji z 2018 roku dotycząca portowych urządzeń odbiorczych zawiera działania zapobiegawcze zapewniające sprowadzanie odpadów wytworzonych na statkach lub zebranych na morzu na ląd i odpowiednie nimi zarządzanie. Wprost wyraża opinię Komisji na temat potrzeby rozważenia dalszych działań w sprawie narzędzi połowowych. Wiosną 2018 roku Komisja przyjmie propozycję zmian Systemu Kontroli Rybołówstwa, który usprawni przepisy dotyczące zgłaszania zagubienia narzędzi połowowych, np. poprzez wprowadzenie systemu raportowania, a także ich odzyskiwania.

Single-use plastics impact assessment

Jaki jest kontekst społeczny propozycji?

Społeczeństwo jest wrażliwe na negatywny wpływ tworzyw sztucznych na środowisko. Podczas ankiet Eurobarometr dowiedziano się, że mieszkańcy Europy martwią się o wpływ przedmiotów codziennego użytku z tworzyw sztucznych na ich zdrowie (74%) oraz na środowisko (87%).

Wyprodukowane przez BBC filmy dokumentalne - takie jak „Plastikowy Ocean” lub „Niebieska Planeta II” - zwróciły uwagę szerszej publiczności na rozmiar tego globalnego problemu. 33% Europejczyków zidentyfikowało zanieczyszczenie mórz jako najważniejszy problem dotyczący środowiska.

Wdrożenie dyrektywy w sprawie plastikowych torebek pokazuje, że restrykcyjne działania mogą bezpośrednio prowadzić do uzyskania wyników i akceptacji społecznej. Jej wdrożenie pokazuje, że nawet niewielka opłata za lekką torebkę plastikową (około 0,10 euro) może prowadzić do znacznego zmniejszenia ich użytkowania w krótkim czasie. W Irlandii wprowadzenie opodatkowania plastikowych torebek na zakupy nie tylko zmniejszyło liczbę plastikowych torebek w punktach sprzedaży detalicznej o 90%, ale również pozwoliło zaobserwować spadek liczby plastikowych torebek na plażach – od średnio 18 plastikowych torebek/500 m w 1999 r. do 5 w 2003 r.

W konsultacjach społecznych, które odbywały się od grudnia 2017 do lutego 2018, wzięło udział ponad 1800 osób, co pokazało, że wśród szerszej publiczności oraz zainteresowanych stron istnieje świadomość potrzeby działania w sprawie przedmiotów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych. 98,5% respondentów przyznaje, że działania w sprawie przedmiotów jednokrotnego użytku z tworzyw sztucznych znajdujących się w morzach są „konieczne”, a 95% uważa je za „konieczne i pilne”. Ponad 70% producentów i ponad 80% marek i firm zajmujących się recyclingiem twierdzi, że podjęcie działań jest „konieczne i pilne”. Przejrzystość prawa dla przedsiębiorców i inwestycji na zunifikowanym rynku jednolitym jest niezbędne przedsiębiorstwom związanym z łańcuchem wartości tworzyw sztucznych.

Jestem producentem przedmiotów jednokrotnego użytku z tworzyw sztucznych. Czy będę musiał pokrywać koszty sprzątania i recyclingu?

Plany dotyczące Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP) obarczają wytwórców i producentów odpowiedzialnością za wykorzystywane przez nich surowce, co oznacza, że ich obowiązkiem finansowym oraz względem środowiska jest sprzątnięcie zużytych produktów. Plany zostały już odpowiednio ustalone dla opakowań, których producenci zgodzili się na wniesienie odpowiedniego wkładu. Wskutek przyjętej w maju 2018 roku legislacji dotyczącej odpadów, ROP obejmuje wszystkie opakowania. Plany ROP mogą również zawierać koszty sprzątania.

Producenci są zobowiązani do ponoszenia kosztów sprzątania i recyclingu, ponieważ poprzez swoje metody produkcji przyczyniają się do powstawania problemu. Obecnie koszt usuwania przedmiotów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych pokrywany jest przez sektor publiczny – ostatecznie przez podatników – ale także przez inne prywatne rodzaje działalności jak turystyka lub przemysł rybny, na które bezpośrednio wpływa zaśmiecenie mórz.

Co ulegnie zmianie względem narzędzi połowowych zawierających tworzywa sztuczne?

Porzucone, zagubione lub wyrzucone narzędzia połowowe stanowią około 27% odpadów morskich – równowartość ponad 11 000 ton rocznie. Narzędzia połowowe zaprojektowane są w taki sposób, by łapać ryby i będą to robić, nawet jeśli zaginą („sieci widmo”), wyrządzając znaczne szkody w środowisku morskim. Tworzywa sztuczne stosowane w narzędziach połowowych mają wysoki potencjał do ponownego przetworzenia, ale obecny rynek recyclingowy jest raczej niewielki i ograniczony do niewielkiego terenu.

Celem tej propozycji jest „zamknięcie luk” dla narzędzi połowowych poprzez wprowadzenie planu Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta dla narzędzi zawierających tworzywa sztuczne. Gdy narzędzia połowowe zawierające tworzywa sztuczne pojawią się na lądzie, powinni się nimi zająć producenci części narzędzi połowowych z tworzyw sztucznych, a nie porty. Rybacy i rzemieślnicy wykonujący narzędzia połowowe zawierające tworzywa sztuczne nie zostaną objęci planem Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta.

Czy ta propozycja porusza problem mikrodrobin plastiku?

Wysoka zawartość mikrodrobin plastiku w naszych ocenach jest wynikiem fragmentacji większych kawałków tworzyw sztucznych, co oznacza, że ograniczenie odpadów z tworzyw sztucznych pozwoli zredukować ilość mikrodrobin plastiku.

Niektóre rodzaje mikrodrobin plastiku są celowo dodawane do produktów (na przykład do kosmetyków, farb lub detergentów), a Komisja rozpoczęła odrębne prace w celu ograniczenia ich wykorzystywania, wnioskując do Europejskiej Agencji Chemikaliów o opisanie podstaw naukowych dla rozważenia ograniczeń.

Inne rodzaje mikrodrobin plastiku pojawiają się w oceanach ze względu na użytkowanie różnych produktów (na przykład pył ze zużytych opon i/lub pranie tekstyliów) lub z pierwotnej produkcji tworzyw sztucznych (na przykład wyciek podczas wstępnej produkcji granulatu plastikowego). Komisja rozwiąże problem związany z tym rodzajem zanieczyszczeń, stosując metody mierzenia ilości emitowanych mikrodrobin plastiku, wprowadzając lepsze oznakowanie, potencjalne regulacje prawne oraz zwiększając ich wychwytywanie podczas uzdatniania wody.

Czy przed powstaniem inicjatywy odbyły się konsultacje społeczne?

Tak. Zgodnie z wymogami regulacji „Lepsze stanowienia prawa” podczas przygotowywania propozycji przeprowadzono konsultacje ze stronami zainteresowanymi oraz otwarte konsultacje społeczne, a także dokładną ocenę negatywnego wpływu. Podczas konsultacji społecznych odbywających się pomiędzy grudniem 2017 i lutym 2018, 95% respondentów zgodziło się, że działanie w sprawie przedmiotów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych jest konieczne i pilne, a 79% sądziło, że aby zapewnić ich skuteczność niezbędne środki należy wprowadzić na poziomie UE. 70% producentów i 80% marek również stwierdziło, że działania są niezbędne i pilne. 72% ograniczyło wykorzystanie toreb plastikowych, a 38% z nich dokonało tego w ciągu ostatniego roku.

Jakie są następne kroki dotyczące propozycji?

Propozycje Komisji zostaną teraz przekazane do Parlamentu Europejskiego i Rady Europejskiej w celu ich przyjęcia. Komisja nalega, by inne instytucje potraktowały te dokumenty priorytetowo oraz by uzyskały pozytywne wyniki dla Europejczyków przed wyborami w maju 2019 roku.

Do kogo kierowana jest kampania dotycząca przedmiotów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych?

Kampania skierowana jest do konsumentów, którzy są świadomi negatywnego wpływu odpadów z tworzyw sztucznych oraz zaśmiecenia mórz. Są zaniepokojeni skalą problemu, ale jeszcze nie przełożyli tej wiedzy na swoje codzienne wybory. Jej celem jest promowanie przyjaznych środowisku alternatyw dla produktów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych poprzez zachęcanie uczestników do podjęcia działań w celu zmiany ich stosunku do plastiku.

Kampania skierowana jest do wszystkich Europejczyków i skupia się w szczególności na kilku państwach członkowskich UE: Bułgarii, Grecji, Włoszech, Polsce, Portugalii, Rumunii i Hiszpanii. Poza materiałami w języku angielskim utworzono również materiały w językach tych krajów.

Kiedy rozpocznie się kampania?

Kampania Komisji Europejskiej dotycząca przedmiotów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych została rozpoczęta 5 czerwca 2018 roku podczas Światowego Dnia Ochrony Środowiska, którego temat w tym roku brzmiał: „Zwalcz zanieczyszczenie plastikiem”. Skupia się na konkretnej kategorii przedmiotów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych używanych każdego dnia, takich jak patyczki kosmetyczne, plastikowe torebki, kubki do kawy i pokrywki, słomki plastikowe, plastikowe sztućce, patyczki od lizaków (i opakowania po słodyczach) oraz butelki plastikowe.