Działania UE dotyczące tworzyw sztucznych

Wstęp

Tworzywa sztuczne odgrywają istotną rolę zarówno w gospodarce, jak i w naszym życiu codziennym. Jednak obecny sposób projektowania, produkcji, użytkowania i wyrzucania produktów z tworzyw sztucznych jest szkodliwy dla środowiska. Ilość odpadów w oceanach i morzach rośnie, co negatywnie wpływa na ekosystemy, bioróżnorodność i potencjalnie na ludzkie zdrowie. Jednocześnie w momencie, gdy staje się on odpadem, dochodzi do utraty wartościowego surowca, który mógłby zostać ponownie wprowadzony do gospodarki. Świadomość dotycząca potencjalnych korzyści dla gospodarki i środowiska płynących z bardziej wydajnego dysponowania surowcem oraz stosowania obiegu zamkniętego jest niewielka. Powszechnie dostrzega się jednak konieczność rozwiązania tych problemów i zmniejszenia szkody dla środowiska, gospodarki i społeczeństwa.

Ponieważ tworzywa sztuczne są ogólnodostępne, trwałe i łatwo stają się odpadami, stały się głównym źródłem zanieczyszczeń w oceanach. Dodatkowo cechują się niską biodegradowalnością, zaś ich obecność często ma toksyczne i szkodliwe skutki. Z uwagi na trwałość tworzyw sztucznych, ich negatywny wpływ jest coraz poważniejszy, ponieważ każdego roku wytwarzamy więcej odpadów z tworzyw sztucznych. Jest to problem globalny, dostrzeżony przez wiele inicjatyw na całym świecie, ale Europa nie tylko jest jednym ze źródeł problemu, ale również odczuwa negatywne skutki.

Poza szkodliwym działaniem na środowisko, odpady w morzach mają negatywne skutki dla turystyki, rybołówstwa oraz żeglugi. Na przykład koszty ponoszone przez unijnych rybaków ze względu na odpady w morzu wynoszą szacunkowo od 1% do 5% łącznych dochodów z połowów floty UE. Ponadto odpady te stanowią zagrożenie dla łańcucha pokarmowego, a zwłaszcza dla owoców morza.

Działania UE dotyczące tworzyw sztucznych

Obowiązkiem Europy jest rozwiązanie kwestii odpadów morskich i jest ona również zobowiązana do podejmowania działań na całym świecie. W ramach Strategii w dziedzinie tworzyw sztucznych Komisja Europejska zaangażowała się w zbadanie możliwości podjęcia dalszych działań, by rozwiązać problem tworzyw sztucznych w morzach, skupiając się na dążeniach podjętych przez państwa członkowskie UE. Problem odpadów morskich ma charakter globalny, ponieważ przemieszczają się one w środowisku morskim, a odpady pochodzące z jednego kraju mogą mieć wpływ na inny. Konieczne jest podjęcie wspólnych działań, a także zapewnienie jednolitego rynku z wysokimi standardami ochrony środowiska i pewnością prawną dla przedsiębiorców.

Inicjatywa prawna Komisji Europejskiej, mająca na celu zmniejszenie ilości odpadów morskich, jest częścią szerszego podejścia, a dokładniej strategii w dziedzinie tworzyw sztucznych, Planu Działania dotyczącego Gospodarki o Obiegu Zamkniętym oraz poprawionej legislacji dot. odpadów.

Strategia w dziedzinie tworzyw sztucznych obejmuje już część cyklu związaną z projektowaniem, na przykład poprzez kontrolowanie kluczowych wymogów Dyrektywy dotyczącej opakowań. Strategia skłania do ambitnego podejścia do możliwości recyclingowych względem opakowań z tworzyw sztucznych zgodnie ze zmienioną legislacją w sprawie odpadów. Zawiera również zdecydowaną reakcję na mikrodrobiny plastiku, znaczne źródło zanieczyszczenia mórz. Dyrektywa Ramowa w sprawie Odpadów umocniła ogólne zasady i cele; ambitne cele recyclingowe na rok 2030 dla odpadów komunalnych oraz opakowań z tworzyw sztucznych zostały również wyznaczone; jednak nie można ich osiągnąć bez podjęcia znacznych starań, by zapobiec śmieceniu i wytwarzaniu odpadów.

Inicjatywa legislacyjna dotycząca plastikowych przedmiotów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych uzupełnia wszystkie działania związane z projektowaniem, recyclingiem, mikrodrobinami plastiku i idzie o krok dalej. Głównym celem jest zapobieganie – zredukowanie zanieczyszczenia morza produktami jednokrotnego użytku z tworzyw sztucznych oraz narzędziami połowowymi, np. przez ograniczenia rynkowe i obciążanie producentów kosztami sprzątania. W rezultacie wzmocnione zostaną innowacyjne rozwiązania dla nowych modeli biznesowych (takich jak modele ponownego wykorzystywania), przedmiotów wielokrotnego użytku lub materiałów zastępczych. W przypadkach, w których odpady morskie nadal będą występować, odejście od stosowania przedmiotów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych w kierunku stosowania rozwiązań o wielokrotnym zastosowaniu oraz wielu naturalnych, nieprzetworzonych surowców alternatywnych powinno doprowadzić do zmniejszenia negatywnego wpływu na środowisko. Inicjatywa porusza również kwestię zagubionych narzędzi połowowych ze względu na ich bezpośrednie trafianie do morza. Głównym celem jest zmotywowanie do sprowadzania narzędzi połowowych z powrotem na ląd i ich staranniejsza obsługa.

Inicjatywa dotycząca produktów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych bezpośrednio skupia się na dwóch głównych źródłach odpadów morskich w Europie – i) produktach jednokrotnego użytku z tworzyw sztucznych i ii) narzędziach połowowych. Łącznie stanowią one 84% odpadów morskich, a pośród nich znajdują się przedmioty najbardziej szkodliwe dla środowiska morskiego. Odpady niewykonane z tworzyw sztucznych najczęściej są obojętne (kamień) lub biodegradowalne (papier, drewno) i dlatego stanowią mniejsze zagrożenie dla środowiska.

10 najczęściej znajdowanych przedmiotów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych stanowi 86% wszystkich przedmiotów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych na plaży i odpowiada za ponad połowę odpadów morskich z tworzyw sztucznych. Lista jest bardzo podobna do tych powstałych w USA i innych krajach, gdzie odnajduje się te same produkty z tworzyw sztucznych pośród odpadów morskich.

Narzędzia połowowe (a dokładniej narzędzia połowowe i stosowane w akwakulturach), które zaginęły lub zostały porzucone, łącznie z siatkami, stanowią około jedną trzecią odpadów plażowych z tworzyw sztucznych. Porzucone, zagubione lub wyrzucone narzędzia połowowe to: duże elementy narzędzi połowowych (jak kosze wiklinowe i pułapki, siatki lub liny), które zostały dobrowolnie porzucone w miejscu połowu lub przypadkowo zagubione z powodu niesprzyjających warunków pogodowych, interakcji i konfliktów pomiędzy użytkownikami narzędzi. Mogą one oplatać stworzenia morskie („połów widmo”) (kosze wiklinowe i pułapki, sieci lub liny) zużytym materiałem (siatki, liny) dobrowolnie wyrzuconym za burtę.

Państwa członkowskie podejmują krajowe działania przeciw przedmiotom jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych. Francja wprowadziła zakaz stosowania plastikowych kubków i talerzy, Włochy i Francja zakazują korzystania z patyczków kosmetycznych, a Wielka Brytania i ostatnio Bruksela chcą zrezygnować ze słomek. Inne kraje – np. Irlandia i Portugalia - również rozważają podjęcie podobnych kroków. UE musi działać już, by upewnić się, że te zróżnicowane działania nie podzielą jednolitego rynku. Biznes potrzebuje wyrównanych szans wraz z przejrzystością i pewnością dotyczącą przepisów prawnych.

Kontekst prawny

W 2015 roku pakiet dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym zawierał propozycję modernizacji legislacji związanej z odpadami, a instytucje europejskie osiągnęły porozumienie w tej sprawie w grudniu 2017 roku. Nowe działania legislacyjne zawierają ogólne założenia przeciwdziałające powstawaniu odpadów i zaśmiecaniu mórz.

16 stycznia 2018 roku Komisja przyjęła „Europejską Strategię dot. Tworzyw Sztucznych w Gospodarce o Obiegu Zamkniętym", w której uznano, że odpady w morzach nadal stanowią problem oraz że tworzywa sztuczne są istotnym źródłem zanieczyszczeń. W swoim planie działania Komisja potwierdza, że potrzebne jest podjęcie dodatkowych czynności związanych z narzędziami połowowymi, wraz z rozszerzoną odpowiedzialnością producenta i/lub systemami kaucji.

Rozporządzenie o Wspólnej Polityce Rybołówstwa zawiera działania zaradcze dotyczące odzyskiwania i zgłaszania zagubienia narzędzi połowowych oraz wymóg oznaczania narzędzi połowowych. Europejski Fundusz Morski i Rybacki (EFMR) pozwala państwom członkowskim wspierać finansowo zbieranie odpadów morskich oraz inwestować w portowe urządzenia odbiorcze.

Propozycja legislacyjna Komisji z 2018 roku dotycząca portowych urządzeń odbiorczych zawiera działania zapobiegawcze zapewniające sprowadzanie odpadów wytworzonych na statkach lub zebranych na morzu na ląd i odpowiednie nimi zarządzanie. Komisja wyraźnie zwraca uwagę na potrzebę rozważenia dalszych działań w sprawie narzędzi połowowych. Wiosną 2018 roku Komisja przyjmie propozycję zmian Systemu Kontroli Rybołówstwa, która usprawni przepisy dotyczące zgłaszania zagubienia narzędzi połowowych, np. poprzez wprowadzenie systemu raportowania, a także ich odzyskiwania.

Reducing Marine Litter: action on single use plastics and fishing gear – Impact Assessment

Kontekst społeczny

Społeczeństwo jest wrażliwe na negatywny wpływ tworzyw sztucznych na środowisko. Podczas ankiet Eurobarometr dowiedziano się, że mieszkańcy Europy martwią się o wpływ przedmiotów codziennego użytku z tworzyw sztucznych na ich zdrowie (74%) oraz na środowisko (87%).

Wyprodukowane przez BBC filmy dokumentalne – takiej jak Plastikowy Ocean lub Niebieska Planeta II - zwróciły uwagę szerszej publiczności na rozmiar tego globalnego problemu. 33% Europejczyków zidentyfikowało zanieczyszczenie mórz jako najważniejszy problem dotyczący środowiska.

Wdrożenie dyrektywy w sprawie plastikowych torebek pokazuje, że restrykcyjne działania mogą prowadzić bezpośrednio do uzyskania wyników i akceptacji społecznej. Jej wdrożenie pokazuje, że nawet niewielka opłata za lekką torebkę plastikową (około 0,10 euro) może prowadzić do znacznego zmniejszenia ich użytkowania w krótkim czasie. W Irlandii wprowadzenie opodatkowania plastikowych toreb na zakupy nie tylko zmniejszyło liczbę plastikowych torebek w punktach sprzedaży detalicznej o 90%, ale również pozwoliło zaobserwować spadek liczby plastikowych torebek na plażach – od średnio 18 plastikowych torebek/500 m w 1999 r. do 5 w 2003 r.

W konsultacjach społecznych, które odbywały się od grudnia 2017 do lutego 2018 r., wzięło udział ponad 1800 osób, co pokazało, że wśród szerszej publiczności oraz zainteresowanych stron istnieje świadomość potrzeby działania w sprawie przedmiotów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych.

98,5% respondentów przyznaje, że działania w sprawie przedmiotów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych znajdujących się w morzach są „konieczne”, a 95% uważa je za „konieczne i pilne”. Ponad 70% producentów i ponad 80% marek i firm zajmujących się recyclingiem twierdzi, że podjęcie działań jest „konieczne i pilne”. Przejrzystość prawna i pewność inwestycji na zunifikowanym jednolitym rynku są niezbędne dla przedsiębiorstw powiązanych z łańcuchem wartości tworzyw sztucznych.

Kampania Komisji Europejskiej dotycząca zwiększania świadomości na temat produktów plastikowych jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych.

Pomimo szczerego zrozumienia skali problemu, wielu konsumentów nadal codziennie kupuje, stosuje i nieprawidłowo wyrzuca produkty jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych. 5 czerwca 2018 roku, z okazji Światowego Dnia Ochrony Środowiska 2018, Komisja rozpoczęła europejską kampanię zwiększającą świadomość społeczną, by skupić się na wyborach konsumenckich i uzmysłowić rolę jednostek w walce z zanieczyszczeniem plastikiem i odpadami morskimi. Kampania skierowana jest do konsumentów z obszaru UE, którzy mają świadomość krytycznej sytuacji w kwestii odpadów morskich, ale nie przełożyli jeszcze tej wiedzy na swoje codzienne wybory. Jej celem jest promowanie przyjaznych środowisku alternatyw dla produktów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych poprzez zachęcanie uczestników do podjęcia działań i zmiany ich stosunku do plastiku.