EU-maatregelen tegen kunststoffen

Achtergrond

Kunststoffen spelen een belangrijke rol in onze economie en ons dagelijks leven, maar de manier waarop plastic producten momenteel worden ontworpen, geproduceerd, gebruikt en afgedankt, is schadelijk voor het milieu. De hoeveelheid zwerfvuil in oceanen en zeeën neemt toe. Dit heeft negatieve gevolgen voor ecosystemen, de biodiversiteit en mogelijk ook voor de gezondheid van de mens. Tegelijkertijd gaat er, wanneer producten worden afgedankt, waardevol materiaal verloren dat terug kan worden gebracht in de economie. De potentiële economische voordelen en milieuvoordelen van een meer circulaire benadering, waarin middelen efficiënt worden gebruikt, worden niet benut. De noodzaak om deze problemen op te lossen en de milieuschade en economische en sociale schade te beperken, wordt breed erkend.

Kunststof is op grote schaal beschikbaar en gaat lang mee, maar het wordt gebruikt voor toepassingen die snel worden weggegooid. Daardoor vormt kunststof de belangrijkste bron van zwerfvuil op zee, aangezien het nauwelijks biologisch afbreekbaar is en vaak giftige en schadelijke gevolgen heeft. Doordat kunststof lang meegaat, nemen de gevolgen jaarlijks toe naarmate we meer plastic afval genereren. Dit is een wereldwijd probleem, zoals blijkt uit de vele initiatieven over de hele wereld, maar Europa is een bron en lijdt onder de gevolgen.

Naast de schade voor het milieu heeft zwerfvuil op zee ook nadelige gevolgen voor activiteiten als toerisme, visserij en scheepvaart. De kosten van zwerfvuil op zee voor de visserij in de EU worden bijvoorbeeld geschat rond de 1 tot 5 % van de totale opbrengst van de vangst van de EU-vloot. Dit vormt een bedreiging voor voedselketens, met name voor schaal- en schelpdieren.

EU-maatregelen tegen kunststof

Europa heeft de verantwoordelijkheid om haar deel van het probleem aan te pakken en streeft ernaar wereldwijd te handelen. Als onderdeel van de kunststofstrategie streeft de Europese Commissie ernaar verdere maatregelen te onderzoeken om kunststof zwerfvuil op zee aan te pakken en daarmee voort te bouwen op de inspanningen die al in EU-lidstaten worden geleverd. Zwerfvuil op zee is een wereldwijd probleem, aangezien afval zich door het mariene milieu verplaatst en afval uit één land gevolgen kan hebben voor een ander land. Er zijn dus gezamenlijke maatregelen nodig, ook voor een eengemaakte markt met hoge milieunormen, en juridische zekerheid voor bedrijven.

Het juridische initiatief van de Europese Commissie met als doel afval op zee te verminderen, maakt deel uit van een bredere, uitgebreidere benadering, namelijk de kunststofstrategie, het actieplan voor een circulaire economie en de herziene afvalwetgeving.

Voorstel voor een richtlijn betreffende kunststoffen voor eenmalig gebruik: belangrijkste documenten

Met de kunststofstrategie wordt het vormgevingsdeel van de cyclus al aangepakt, bijvoorbeeld door middel van een beoordeling van de essentiële vereisten van de verpakkingsrichtlijn. De strategie stimuleert een ambitieuze benadering van de recyclebaarheid van kunststof verpakkingen, in lijn met onze herziene afvalwetgeving. Ook vormt de strategie een krachtige reactie op microplastics, een aanzienlijke bron van zeevervuiling. De algemene principes en doelen van de herziene kaderrichtlijn afvalstoffen zijn verstevigd. Ook zijn er ambitieuze doelen gesteld voor huishoudelijk afval en plastic verpakkingen voor 2030, maar die kunnen niet worden gerealiseerd zonder diepgaande inspanningen op het gebied van afvalpreventie.

Het wetgevingsinitiatief over kunststoffen voor eenmalig gebruik is een aanvulling op al deze maatregelen op het gebied van vormgeving, recycling en microplastics, en gaat nog een stap verder. Het belangrijkste doel is preventie  — het beperken op zee van zwerfvuil uit kunststof voor eenmalig gebruik en van vistuig, bijvoorbeeld door middel van marktbeperkingen en door producenten te laten betalen voor het schoonmaken. Als gevolg hiervan worden innovaties voor nieuwe bedrijfsmodellen (zoals modellen voor hergebruik), producten voor meervoudig gebruik of vervangende materialen gestimuleerd. Wanneer er nog steeds sprake is van zwerfvuil op zee, moet de logische overstap van kunststoffen voor eenmalig gebruik naar herbruikbare oplossingen en diverse natuurlijke, onbehandelde alternatieven de gevolgen voor het milieu verminderen. Met het initiatief wordt ook het probleem aangepakt van verloren vistuig dat rechtstreeks in zee terechtkomt. Hierbij is het belangrijkste doel om vissers aan te moedigen alle vistuig terug aan land te brengen en de verwerking daar te verbeteren.

Het initiatief voor kunststoffen voor eenmalig gebruik pakt de twee grootste bronnen van zwerfvuil op zee in Europa rechtstreeks aan: i)  kunststoffen voor eenmalig gebruik en ii)  vistuig. Deze zijn samen verantwoordelijk voor 84 % van de kunststof producten die als zwerfvuil op zee eindigen, waaronder de schadelijkste items voor het mariene milieu. Ander afval is vaak inert (steen) of biologisch afbreekbaar (papier, hout) en vormt minder een bedreiging voor het milieu.

De top 10 van de meest voorkomende kunststoffen voor eenmalig gebruik vormt 86 % van alle kunststof afval op het strand en is verantwoordelijk voor meer dan de helft van het kunststof zwerfvuil op zee. De lijst komt sterk overeen met die in de VS en andere landen waar constant dezelfde plastic producten in het zeeafval worden aangetroffen.

Verloren of achtergelaten vistuig (meer precies: visserij- en aquacultuuruitrustingen), inclusief netten, vertegenwoordigen ongeveer een derde van het kunststof afval op het strand. Onder achtergelaten, verloren of weggegooid vistuig worden ook grotere vistuigonderdelen (zoals fuiken, netten en lijnen) verstaan die bewust in visgebieden worden achtergelaten of onopzettelijk verloren raken als gevolg van slechte weersomstandigheden en interactie en conflicten tussen de gebruikers van het tuig. Wanneer versleten materiaal (zoals fuiken, netten en lijnen) bewust overboord wordt gegooid, kunnen daar zeedieren in verstrikt raken („spookvisserij”).

Lidstaten nemen nationale maatregelen tegen kunststoffen voor eenmalig gebruik. Frankrijk heeft plastic bekers en borden verbannen, Italië en Frankrijk verbieden plastic wattenstaafjes en het Verenigd Koninkrijk en sinds kort ook de regio Brussel willen rietjes uitbannen. Ook in andere landen, zoals Ierland en Portugal, wordt nagedacht over maatregelen. De EU moet nu in actie komen zodat de eengemaakte markt niet versnipperd raakt door al die verschillende maatregelen. Bedrijven hebben een gelijk speelveld nodig, met duidelijkheid en juridische zekerheid.

Juridische context

Het pakket voor de circulaire economie uit 2015 bevat voorstellen om de EU-afvalwetgeving te moderniseren. Daarover werd in december 2017 overeenstemming bereikt tussen de instellingen. In de nieuwe wetgeving zijn algemene bepalingen opgenomen over afvalpreventie en zwerfvuil op zee.

Op 16  januari 2018 nam de Commissie de „Europese strategie voor kunststoffen in een circulaire economie” aan, waarin wordt erkend dat zwerfvuil op zee een probleem blijft en dat kunststof een aanzienlijke bron van vervuiling vormt. In het actieplan uit de strategie wordt bevestigd dat er onderzoek zal worden gedaan naar aanvullende maatregelen voor vistuig, waaronder uitgebreide producentenverantwoordelijkheid en/of statiegeldprogramma's.

De controleverordening voor gemeenschappelijk visserijbeleid omvat maatregelen voor het inzamelen en melden van verloren vistuig, evenals de verplichting om vistuig te markeren. Het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij ( EFMZV) stelt lidstaten in staat om het inzamelen van zeeafval financieel te ondersteunen en om te investeren in havenvoorzieningen voor afvalinzameling.

Het wetsvoorstel van de Commissie uit 2018 inzake havenontvangstvoorzieningen omvat maatregelen om ervoor te zorgen dat afval dat op schepen wordt gegenereerd of op zee wordt verzameld, terug aan land wordt gebracht en op passende wijze wordt beheerd. In het wetsvoorstel wordt uitdrukkelijk verwezen naar de overweging van de Commissie over verdere maatregelen voor vistuig. Op 30  mei 2018 nam de Commissie een voorstel aan voor de beoordeling van het visserijcontrolesysteem. Het voorstel moet de regels voor het melden van verloren vistuig verbeteren, bijvoorbeeld door middel van de invoering van rapportage, en voor het terughalen ervan.

Publieke context

Het grote publiek is gevoelig voor de invloed van kunststoffen op het milieu. Uit Eurobarometer-enquêtes bleek dat Europese burgers zich zorgen maken over de gevolgen van dagelijkse kunststofproducten voor hun gezondheid (74 %) en voor het milieu (87 %).

Documentaires als A  Plastic Ocean of Blue Planet  II van de BBC hebben de omvang van dit wereldwijde probleem bij een breder publiek onder de aandacht gebracht. 33 % van de Europeanen noemde zeevervuiling als het belangrijkste milieuprobleem.

De invoering van de richtlijn over plastic tasjes laat zien dat beperkende maatregelen direct resultaten kunnen opleveren die door het publiek worden geaccepteerd. Na invoering ervan blijkt dat zelfs geringe heffingen op plastic tasjes (rond 0,10 EUR) in korte tijd kunnen leiden tot een aanzienlijke vermindering van het gebruik. In Ierland leidde de invoering van een belasting op plastic winkeltasjes niet alleen tot een vermindering van 90 % van het aantal plastic tassen dat in winkels wordt verstrekt, maar ook tot een opvallende afname van het aantal tasjes dat op stranden wordt aangetroffen: van een gemiddelde van 18 plastic tasjes per 500 meter in 1999 tot 5 in 2003.

In de openbare raadpleging, die tussen december 2017 en februari 2018 plaatsvond, werd meer dan 1 800 keer gereageerd. Hieruit bleek dat zowel het bredere publiek als belanghebbenden zich ervan bewust zijn dat er actie moet worden ondernomen tegen kunststoffen voor eenmalig gebruik.

98,5 % van de respondenten vindt dat er maatregelen tegen zeeafval van kunststoffen voor eenmalig gebruik „nodig” zijn, en 95% vindt ze „nodig en urgent”. Meer dan 70 % van de producenten en meer dan 80 % van de merken en recyclers vinden maatregelen „nodig en urgent”. Juridische duidelijkheid en investeringszekerheid in een verenigde, eengemaakte markt zijn van essentieel belang voor alle bedrijven die betrokken zijn bij de waardeketen voor kunststoffen.

Campagne van de Europese Commissie om het bewustzijn van kunststoffen voor eenmalig gebruik te vergroten

Ondanks de oprechte erkenning van de omvang van het probleem kopen en gebruiken veel consumenten nog steeds dagelijks kunststoffen voor eenmalig gebruik en danken ze deze op de verkeerde manier af. Om Wereldmilieudag 2018, op 5  juni, te markeren, heeft de Commissie een EU-brede bewustwordingscampagne gelanceerd om de aandacht te vestigen op keuzes van consumenten en om de rol van individuele personen in de strijd tegen plasticvervuiling en zeeafval te onderstrepen. De campagne is gericht op consumenten in de EU, die zich bewust zijn van de kritieke situatie van zeeafval, maar die deze kennis nog niet hebben vertaald naar hun dagelijkse keuzes. Het doel van de campagne is om duurzame alternatieven voor kunststoffen voor eenmalig gebruik te promoten door deelnemers uit te nodigen actie te ondernemen en hun relatie met kunststoffen te veranderen.