Δράση της ΕΕ για τα πλαστικά

Ιστορικό

Τα πλαστικά διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο τόσο στην οικονομία, όσο και στην καθημερινότητά μας. Όμως, ο τρόπος, με τον οποίο τα πλαστικά προϊόντα σχεδιάζονται, παράγονται, χρησιμοποιούνται και απορρίπτονται, βλάπτει το περιβάλλον. Η ποσότητα των θαλάσσιων απορριμμάτων στους ωκεανούς και τις θάλασσες αυξάνεται, με αρνητικές επιπτώσεις στα οικοσυστήματα, τη βιοποικιλότητα και ενδεχομένως την ανθρώπινη υγεία. Ταυτόχρονα, πολύτιμο υλικό, που θα μπορούσε να επανέλθει στην οικονομία χάνεται μόλις απορριφθεί. Τα πιθανά οικονομικά και περιβαλλοντικά οφέλη μιας πιο αποτελεσματικής από πλευράς πόρων και κυκλικής προσέγγισης δεν αξιοποιούνται. Η ανάγκη αντιμετώπισης αυτών των προβλημάτων και η μείωση της περιβαλλοντικής, οικονομικής και κοινωνικής ζημιάς αναγνωρίζεται ευρέως.

Τα ευρέως διαθέσιμα, ανθεκτικά και χρησιμοποιούμενα για εφαρμογές που ενέχουν κίνδυνο δημιουργίας απορριμμάτων πλαστικά αποτελούν την κύρια πηγή θαλάσσιων απορριμμάτων, καθώς είναι μετά βίας βιοδιασπώμενα και συχνά προκαλούν τοξικές και επιβλαβείς συνέπειες. Λόγω της ανθεκτικότητάς τους, οι επιπτώσεις αυτές αυξάνονται, καθώς κάθε χρόνο παράγουμε περισσότερα πλαστικά απορρίμματα. Πρόκειται για ένα παγκόσμιο πρόβλημα, όπως αναγνωρίζεται από πολλές πρωτοβουλίες παγκοσμίως, αλλά η Ευρώπη αποτελεί σημαντική πηγή του και υποφέρει από τον αντίκτυπο.

Εκτός από τη ζημιά στο περιβάλλον, τα θαλάσσια απορρίμματα βλάπτουν δραστηριότητες όπως ο τουρισμός, η αλιεία και η ναυτιλία. Για παράδειγμα, το κόστος των θαλάσσιων απορριμμάτων για την αλιεία της ΕΕ εκτιμάται ότι κυμαίνεται μεταξύ 1% και 5% των συνολικών εσόδων από τα αλιεύματα του στόλου της ΕΕ απειλεί τις τροφικές αλυσίδες, και ιδίως τα θαλασσινά.

Δράση της ΕΕ για τα πλαστικά

Η Ευρώπη έχει υποχρέωση να αντιμετωπίσει το δικό της μερίδιο του προβλήματος και δεσμεύεται να δράσει σε παγκόσμιο επίπεδο. Στο πλαίσιο της στρατηγικής για τα πλαστικά, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει δεσμευθεί να εξετάσει περαιτέρω μέτρα για την αντιμετώπιση των πλαστικών θαλάσσιων απορριμμάτων, αξιοποιώντας με αυτόν τον τρόπο και τις προσπάθειες που καταβάλλονται στα κράτη μέλη της ΕΕ. Το πρόβλημα των θαλάσσιων απορριμμάτων είναι παγκόσμιας φύσης, καθώς τα απορρίμματα μετακινούνται μέσα στο θαλάσσιο περιβάλλον και τα απορρίμματα, που προέρχονται από μια χώρα, μπορούν να επηρεάσουν μια άλλη. Απαιτείται συνδυασμένη δράση, προκειμένου να διασφαλιστεί, επίσης, μια ενιαία αγορά με υψηλά περιβαλλοντικά πρότυπα και νομική ασφάλεια για τις επιχειρήσεις.

Η νομική πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που αποσκοπεί στη μείωση των θαλάσσιων απορριμμάτων, αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης, πιο ολοκληρωμένης προσέγγισης, και συγκεκριμένα της στρατηγικής για τα πλαστικά, του σχεδίου δράσης για την κυκλική οικονομία και της αναθεωρημένης νομοθεσίας περί απορριμμάτων.

Η στρατηγική για τα πλαστικά αντιμετωπίζει ήδη το σχεδιαστικό μέρος του κύκλου, για παράδειγμα, μέσω αναθεώρησης των βασικών απαιτήσεων της οδηγίας για τις συσκευασίες. Η στρατηγική προωθεί μια φιλόδοξη προσέγγιση για την δυνατότητα ανακύκλωσης των πλαστικών συσκευασιών, σύμφωνα με την αναθεωρημένη νομοθεσία περί απορριμμάτων. Περιλαμβάνει, επίσης, μια ισχυρή αντίδραση στα μικροπλαστικά, σημαντική πηγή θαλάσσιας ρύπανσης. Η αναθεωρημένη οδηγία-πλαίσιο περί απορριμμάτων ενίσχυσε τις γενικές αρχές και στόχους. Έχουν επίσης τεθεί φιλόδοξοι στόχοι ανακύκλωσης για τα αστικά απορρίμματα και τις πλαστικές συσκευασίες ως το 2030. Ωστόσο, αυτές δεν μπορούν να επιτευχθούν χωρίς να καταβληθούν σημαντικές προσπάθειες για την απόρριψη ή την πρόληψη των απορριμμάτων.

Η νομοθετική πρωτοβουλία για τα πλαστικά μίας χρήσης συμπληρώνει όλες αυτές τις δράσεις στον τομέα του σχεδιασμού, της ανακύκλωσης και των μικροπλαστικών και προχωράει ένα βήμα μπροστά. Ο κύριος στόχος είναι η πρόληψη-μείωση των πλαστικών θαλάσσιων απορριμμάτων από πλαστικά αντικείμενα και αλιευτικό εξοπλισμό μιας χρήσης, π.χ. με περιορισμούς της αγοράς και τους παραγωγούς να πληρώνουν για τον καθαρισμό. Ως αποτέλεσμα, θα ενισχυθεί η καινοτομία για νέα επιχειρηματικά μοντέλα (όπως τα μοντέλα επαναχρησιμοποίησης), τα αντικείμενα πολλών χρήσεων ή η αντικατάσταση υλικών. Σε περιπτώσεις όπου θα εξακολουθούν να εμφανίζονται θαλάσσια απορρίμματα, η προκύπτουσα μετατόπιση από πλαστικά μίας χρήσης σε επαναχρησιμοποιούμενες λύσεις και πολλά φυσικά, μη επεξεργασμένα εναλλακτικά υλικά θα πρέπει να οδηγήσει σε μειωμένες περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Η πρωτοβουλία αντιμετωπίζει, επίσης, το χαμένο αλιευτικό εξοπλισμό λόγω της άμεσης πορείας του προς τη θάλασσα. Ο κύριος στόχος εδώ είναι να δοθεί κίνητρο για να έλθει όλος ο αλιευτικός εξοπλισμός στην ξηρά και να το αντιμετωπίσουμε καλύτερα εκεί.

Η πρωτοβουλία για τα πλαστικά μίας χρήσης εξετάζει άμεσα τις δύο κύριες πηγές θαλάσσιων απορριμμάτων στην Ευρώπη: i) τα πλαστικά μίας χρήσης και ii) τον αλιευτικό εξοπλισμό. Συνολικά, αυτά αποτελούν το 84% των πλαστικών θαλάσσιων απορριμμάτων, μεταξύ των οποίων και τα πιο επιβλαβή για το περιβάλλον αντικείμενα στο θαλάσσιο περιβάλλον. Τα μη πλαστικά θαλάσσια απορρίμματα είναι συχνά αδρανή (πέτρα) ή βιοδιασπώμενα (χαρτί, ξύλο) και συνεπώς συνιστούν μικρότερη περιβαλλοντική απειλή.

Τα κορυφαία 10 συχνότερα απαντώμενα πλαστικά μίας χρήσεως αποτελούν το 86% όλων των πλαστικών μίας χρήσεως σε απορρίμματα στην παραλία και ευθύνονται για περισσότερα από τα μισά πλαστικά θαλάσσια απορρίμματα. Ο κατάλογος είναι πολύ παρόμοιος με τους καταλόγους στις ΗΠΑ και σε άλλες χώρες, που βρίσκουν σταθερά τα ίδια πλαστικά προϊόντα στα θαλάσσια απορρίμματά τους.

Ο αλιευτικός εξοπλισμός (ακριβέστερα εξοπλισμός για την αλιεία και την υδατοκαλλιέργεια), που είτε χάνεται είτε εγκαταλείπεται, συμπεριλαμβανομένων των διχτυών, αποτελεί περίπου το ένα τρίτο των πλαστικών απορριμμάτων στην παραλία. Ο αλιευτικός εξοπλισμός που έχει εγκαταλειφθεί, χαθεί ή απορριφθεί περιλαμβάνει: μεγαλύτερα εξαρτήματα αλιευτικού εξοπλισμού (όπως: κιούρτους και ιχθυοπαγίδες, δίχτυα ή παλαμάρια) που εγκαταλείπονται οικειοθελώς σε τόπους αλιείας ή χάνονται τυχαία λόγω δυσμενών καιρικών συνθηκών, αλληλεπιδράσεων και συγκρούσεων μεταξύ χρηστών του εξοπλισμού. Αυτά μπορεί να αιχμαλωτίζουν θαλάσσια πλάσματα (πρόκειται για τη λεγόμενη «άδηλη αλιεία» αλλιώς γνωστή ως «ghost fishing») (όπως: κιούρτοι και ιχθυοπαγίδες, δίχτυα ή παλαμάρια) με φθαρμένα υλικά (δίχτυα, παλαμάρια) που απορρίπτονται οικειοθελώς στη θάλασσα.

Τα κράτη μέλη αναλαμβάνουν εθνική δράση κατά των πλαστικών μίας χρήσης. Η Γαλλία απαγόρευσε τα πλαστικά ποτήρια και πιάτα, η Ιταλία και η Γαλλία απαγορεύουν τις πλαστικές μπατονέτες, ενώ το ΗΒ και, προσφάτως, η περιοχή των Βρυξελλών, θέλουν να απαγορεύσουν τα καλαμάκια. Άλλες χώρες, όπως η Ιρλανδία και η Πορτογαλία, εξετάζουν επίσης τη λήψη μέτρων. Η ΕΕ πρέπει να δράσει τώρα για να διασφαλίσει ότι αυτές οι διαφορετικές δράσεις δεν θα κατακερματίσουν την ενιαία αγορά. Οι επιχειρήσεις χρειάζονται ίσους όρους ανταγωνισμού, με σαφήνεια και νομική ασφάλεια.

Νομικό πλαίσιο

Το 2015, η δέσμη μέτρων για την κυκλική οικονομία περιελάμβανε προτάσεις για τον εκσυγχρονισμό της νομοθεσίας της ΕΕ για τα απορρίμματα, για την οποία επετεύχθη συμφωνία μεταξύ των θεσμικών οργάνων τον Δεκέμβριο του 2017. Η νέα νομοθεσία περιλαμβάνει γενικές διατάξεις για την πρόληψη των απορριμμάτων και τα θαλάσσια απορρίμματα.

Στις 16 Ιανουαρίου 2018, η Επιτροπή ενέκρινε την «Ευρωπαϊκή στρατηγική για τα πλαστικά σε μια κυκλική οικονομία», η οποία αναγνωρίζει ότι τα θαλάσσια απορρίμματα εξακολουθούν να αποτελούν πρόβλημα και ότι το πλαστικό αποτελεί σημαντική πηγή ρύπανσης. Επιβεβαιώνει, στο σχέδιο δράσης της, ότι θα εξεταστούν πρόσθετες ενέργειες σχετικά με τον αλιευτικό εξοπλισμό, συμπεριλαμβανομένου του Προγράμματος διευρυμένης ευθύνης των παραγωγών ή/και προγραμμάτων επιστροφής συσκευασιών.

Ο Κανονισμός ελέγχου της κοινής αλιευτικής πολιτικής περιλαμβάνει μέτρα σχετικά με την περισυλλογή και την αναφορά των χαμένων αλιευτικών εξοπλισμών, καθώς και την απαίτηση σήμανσης του αλιευτικού εξοπλισμού. Το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας (ΕΤΘΑ) δίνει τη δυνατότητα στα κράτη μέλη να στηρίξουν οικονομικά τη συλλογή θαλάσσιων απορριμμάτων και να επενδύσουν σε λιμενικές εγκαταστάσεις για τη συλλογή απορριμμάτων.

Η νομοθετική πρόταση της Επιτροπής για το 2018 σχετικά με τις λιμενικές εγκαταστάσεις υποδοχής περιλαμβάνει μέτρα που θα διασφαλίζουν ότι τα απορρίμματα, που παράγονται σε πλοία ή συγκεντρώνονται στη θάλασσα, θα επιστρέφονται στην ξηρά και θα υποβάλλονται σε ικανοποιητική διαχείριση. Αναφέρεται ρητώς στην πρόθεση της Επιτροπής να προβεί σε περαιτέρω ενέργειες σχετικά με τον αλιευτικό εξοπλισμό. Την άνοιξη του 2018, η Επιτροπή θα εγκρίνει πρόταση επανεξέτασης του Συστήματος Ελέγχου Αλιείας, η οποία θα βελτιώσει τους κανόνες σχετικά με την αναφορά των απολεσθέντων αλιευτικών εξοπλισμών, π.χ. μέσω της εισαγωγής αναφορών και κατά την ανάκτησή τους.

Reducing Marine Litter: action on single use plastics and fishing gear – Impact Assessment

Δημόσιο πλαίσιο

Το ευρύ κοινό είναι ευαισθητοποιημένο στις περιβαλλοντικές επιπτώσεις των πλαστικών. Οι έρευνες του Ευρωβαρόμετρου διαπίστωσαν ότι οι Ευρωπαίοι πολίτες ανησυχούν για τον αντίκτυπο που έχουν τα πλαστικά προϊόντα της καθημερινότητας στην υγεία τους (74%) και στο περιβάλλον (87%).

Ντοκιμαντέρ, όπως το A Plastic Ocean ή το Blue Planet II του BBC, κατέστησαν σαφή τη διάσταση αυτού του παγκόσμιου προβλήματος σε ένα ευρύτερο κοινό. Το 33% των Ευρωπαίων χαρακτήρισαν τη θαλάσσια ρύπανση ως το σημαντικότερο περιβαλλοντικό ζήτημα. Η εφαρμογή της οδηγίας για τις πλαστικές σακούλες δείχνει ότι τα περιοριστικά μέτρα μπορούν να επιφέρουν άμεσα αποτελέσματα και αποδοχή από το κοινό. Η εφαρμογή της δείχνει ότι ακόμη και μικρές χρεώσεις για τις λεπτές πλαστικές σακούλες (περίπου 0,10 €) μπορούν να οδηγήσουν σε σημαντική μείωση της κατανάλωσης σε σύντομο χρονικό διάστημα. Στην Ιρλανδία, η επιβολή φόρου για τις πλαστικές σακούλες για ψώνια δεν οδήγησε μόνο σε μείωση κατά 90% των πλαστικών σακουλών που παρέχονται στα καταστήματα λιανικής, αλλά και σε σημαντική μείωση των σακουλών που βρέθηκαν στις παραλίες, από 18 πλαστικές σακούλες κατά μέσο όρο ανά 500 μέτρα το 1999, σε 5 το 2003.

Η δημόσια διαβούλευση, που διεξήχθη από τον Δεκέμβριο του 2017 μέχρι τον Φεβρουάριο του 2018, έλαβε περισσότερες από 1800 εισηγήσεις και έδειξε ότι τόσο στο ευρύτερο κοινό όσο και μεταξύ των εμπλεκομένων έχει συνειδητοποιηθεί η ανάγκη δράσης για τα πλαστικά μιας χρήσης.

Το 98,5% των ερωτηθέντων θεωρούν ότι η δράση για την αντιμετώπιση πλαστικών θαλάσσιων απορριμμάτων μιας χρήσης είναι «απαραίτητη» και το 95% θεωρούν ότι είναι «απαραίτητη και επείγουσα». Άνω του 70% των κατασκευαστών και άνω του 80% των εταιρειών και των ανακυκλωτών θεωρούν τη δράση «απαραίτητη και επείγουσα». Η νομική σαφήνεια και η ασφάλεια των επενδύσεων σε μια ενοποιημένη ενιαία αγορά είναι ουσιώδους σημασίας για όλες τις επιχειρήσεις, που εμπλέκονται στην αλυσίδα αξίας πλαστικών.

Εκστρατεία ευαισθητοποίησης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με τα πλαστικά μιας χρήσης

Παρά την ειλικρινή αναγνώριση της κλίμακας του προβλήματος, πολλοί καταναλωτές εξακολουθούν να αγοράζουν, να χρησιμοποιούν και να απορρίπτουν ακατάλληλα πλαστικά αντικείμενα μιας χρήσης σε καθημερινή βάση. Για να σηματοδοτήσει την Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος 2018, στις 5 Ιουνίου η Επιτροπή ξεκίνησε μια εκστρατεία ευαισθητοποίησης σε όλη την ΕΕ για να αναδείξει τις επιλογές των καταναλωτών και να τονίσει τον ρόλο των μεμονωμένων ατόμων στην καταπολέμηση της πλαστικής ρύπανσης και των θαλάσσιων απορριμμάτων. Η εκστρατεία απευθύνεται στους καταναλωτές της ΕΕ, οι οποίοι έχουν επίγνωση της κρίσιμης κατάστασης που αφορά τα θαλάσσια απορρίμματα, αλλά δεν έχουν ακόμη μετατοπίσει αυτή τη γνώση στις καθημερινές τους επιλογές. Στόχος της είναι να προωθήσει βιώσιμες εναλλακτικές λύσεις για τα πλαστικά μίας χρήσης, καλώντας τους συμμετέχοντες να αναλάβουν δράση για να αλλάξουν τη σχέση τους με τα πλαστικά.